Przejdź do Taraki "dużej" - na szeroki ekran
zdjęcie Autora

2012-07-13

Paweł Chyc

Neil Whitehead memoriam

1

W marcu 2012 roku zmarł człowiek, któremu zawdzięczamy sporo wiedzy na temat historycznego i współczesnego szamanizmu w Ameryce Południowej. Neil Whitehead był profesorem antropologii społecznej na Uniwersytecie Wisconsin-Madison w USA. Zmarł w wyniku ciężkiej choroby w wieku 56 lat.

Prace Whitehead’a dotyczyły trzech głównych obszarów w których uznawany jest za wybitnego specjalistę: etnohistorii indiańskich społeczności obszaru Amazonii, etnografii tubylczych grup Gujany ze szczególnym uwzględnieniem szamanizmu, oraz tzw. antropologii przemocy.

Żadna z jego prac (poza jednym wyjątkiem [1]) nie jest przetłumaczona na język polski i zasadniczo postać tego wnikliwego badacza szamanizmu nie jest znana polskiemu czytelnikowi.

Neil urodził się w marcu 1956 roku w Londynie. Ukończył psychologię, filozofię i antropologię. W 1993 roku przeniósł się do Stanów, gdzie zaczął pracę jako wykładowca antropologii społecznej. Wśród jego studentów panuje przekonanie, że każdy, kto miał okazję uczestniczyć w wykładach, Neila nie pozostawał wobec nich obojętny. Był postacią charyzmatyczną ale i ekscentryczną.

Jego prace dotyczące szamanizmu koncentrowały się na przemocy w praktykach szamanistycznych. Neil prowadził badania terenowe pośród ludów Patamuna i Makushi. Analizował zjawisko przemocy w szamanizmie znane pod nazwą ‘kanaima’, które występuje w całym górzystym regionie południowej Gujany.

Whitehead wyróżnił trzy poziomy szamanistycznych praktyk w regionie południowej Gujany: piya, alleluia i kanaima. Praktyki piya dotyczą tej formy szamanizmu, która jest najbardziej znana polskiemu czytelnikowi. Rozpowszechniona w literaturze klasycznej wizja szamanów jako tych, którzy mają moc by leczyć. Alleluia (tak jak i pozostałe formy) wyodrębniła się w wyniku określonych historycznych wydarzeń. Prawdopodobnie gdzieś pod koniec XIX wieku w wyniku kontaktów z misjonarzami powstały praktyki szamanistyczne, które upatrywały możliwość kontaktu z obcymi bytami poprzez pozyskiwanie nowych słów pochodzenia nie-tubylczego. Jedno z takich słów ‘alleluia’ określa dziś cały kompleks tych zachowań. Kanaima dotyczy praktyk polegających na duchowym ataku (spiritual attack), który w konsekwencji wywołuje fizyczne choroby jak i śmierć przeciwnika.

Jak zauważa Whitehead słowo kanaima odnosi się zarówno do czynności rytualnego okaleczania się, zabijania jak i określa tych, którzy to praktykują (oraz ich ofiary). Kanaima jest czymś co Whitehead nazywa „mrocznym szamanizmem” (dark shamanism). Polega na takim działaniu przy pomocą duchów, które wywołują okaleczenie i śmierć osoby zaatakowanej. Kanaima dotyczy jednak nie tylko przemocy fizycznej. By w pełni zrozumieć to zjawisko trzeba je analizować przez pryzmat tubylczych wyobrażeń na temat świata i tego jak ludzie i inne byty mogą oddziaływać na siebie.

Materiał zrekonstruowany przez Neila powstał w wyniku obserwacji uczestniczącej oraz wywiadów z ofiarami przemocy kanaima jak również z zabójcami, którzy tę przemoc stosowali. Obejmuje również własne doświadczenia badacza, który sam stał się ofiarą ataku kanaima podczas swojego pierwszego pobytu w terenie.

Celem Whiteheada było pokazanie jak zjawisko kanaima wpływa na konstruowanie się społeczności i wskazywanie tych, którzy do tej społeczności nie należą. Badacza interesowało jak wyobrażenia Indian na temat różnych spraw związanych z szamanizmem i kanaima w szczególności wpływają na organizowanie życia społecznego w praktyce. Badania Neila uświadamiają nam złożoność praktyk szamanistycznych i ich każdorazowe uwarunkowanie w lokalność wyobrażeń i nawyków (habitus).


Paweł Chyc


Spis ważniejszych prac badacza:



[1] Jedyny tekst Whiteheada przetłumaczony na język polski to: Plemiona tworzą państwa, państwa tworzą plemiona. Wojna a powstawanie kolonialnych plemion i państw w północno–wschodniej Ameryce Południowej 1492–1820. W: BULIŃSKI T., KAIRSKI M. (red.) Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna" w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. 2006.



Taraka poleca też:
Divine Hunger - The Cannibal War Machine by Neil L. Whitehead

Paweł Chyc

Komentarzy nie ma.